Ratusz Dodano: 2011-03-17 00:44:23 kultura

Wroniecki ratusz obchodził w 2010 roku 100-lecie swojego istnienia. Aby przybliżyć Czytelnikom portalu Wronki.pl historię tego charakterystycznego zabytku, prezentujemy szkic p. Darii Wajdeman-Waszyńskiej, kierującej Muzeum Regionalnym.

100 lat wronieckiego ratusza!

Ratusz – serce każdego miasta, miejsce sprawowania władzy i dbałości o dobro jego mieszkańców. Jeden z najważniejszych elementów krajobrazu. Usytuowany niekiedy dumnie na środku placu rynkowego, niekiedy wkomponowany w szereg skromnych kamienic. Jest symbolem samorządności miejskiej.

W bieżącym, 2010 roku wroniecki ratusz obchodzi okrągłą, setną rocznicę swego powstania. Jest to zatem dobra okazja, aby kilka zdań na temat naszego magistratu napisać.

Sama nazwa ratusz wywodzi się z języka niemieckiego, ze słowa Rathaus, co oznacza 'dom rady'. Pierwsze ratusze powstawały w Europie w XII wieku, natomiast najstarsza wzmianka o istnieniu takiego obiektu w Wielkopolsce pochodzi z 1310 roku i odnosi się do siedziby władz miasta Poznania.

Sięgając do historii miast, zaznaczyć należy, że proces ich kształtowania rozpoczął się w Polsce w XIII wieku. Miasta powstające na tak zwanym „surowym kamieniu”, czy w pobliżu dawnych grodów, otrzymywały od właściciela przywilej lokacyjny, który określał wszystkie prawa i obowiązki mieszkańców (w Wielkopolsce wzorowane na tzw. prawach magdeburskich). W imieniu właściciela miasta władzę wykonawczą sprawował wójt a już w 2. połowie XIII wieku zaczęły powstawać rady. Początkowo był to organ doradczy wójta, ale już w wieku XIV i XV przejęły jego kompetencje.

Pierwszy wroniecki ratusz miał powstać już w średniowieczu i stać na rynku w sąsiedztwie pręgierza dla złoczyńców. Wszelkich spraw dziejących się na terenie miasta w owym czasie doglądał samorząd, na którego czele stał zasadźca (później otrzymał tytuł wójta dziedzicznego). Był to pełnomocnik króla, o dużej władzy w mieście. Rządził przy pomocy ławników, wybieranych przez mieszczan. Do obowiązków ławy wójtowskiej należało głównie prowadzenie rozpraw sądowych. Jedyne znane nazwisko wójta zamieszczone w Księdze Grodzkiej Poznańskiej z końca XVI wieku to Adalbert, który sprawował tę funkcję w roku 1358. W późniejszych latach pojawili się rajcy, którzy wybierani przez pełnoprawnych mieszczan, tworzyli radę miejską, której przewodniczył wybierany burmistrz. Kompetencje rady miejskiej były bardzo szerokie i obejmowały m.in. wydawanie wilkierzy (uchwał) i statutów cechowych oraz zarządzanie majątkiem miasta.

W XVII wieku najważniejszą rolę w mieście odgrywał patrycjat. Decydował on o wyborze samorządu, na który składała się rada miejska z burmistrzem na czele oraz ława sądowa z wójtem. Burmistrz wybierany był przez mieszczan na okres 1 roku i zatwierdzany przez właściciela miasta. (Mógł być ponownie wybierany na dalsze lata). Każdy burmistrz miał swoich 5-6 przysiężnych doradców, zwanych kolegami Kub asesorami. Do obowiązków burmistrza należała kontrola mieszczan i przestrzeganie przez nich obowiązujących przepisów, załatwianie spraw administracyjnych i porządkowych, utrzymanie porządku publicznego, przyjmowanie skarg o pobicie, znieważenie czy sfałszowanie testamentu, zapisywanie w księgach urzędowych zeznań odnośnie długu i umów zawieranych pomiędzy mieszczanami. Burmistrz nakładał również kary porządkowe: grzywny, chłosty, wyrzucenia z miasta. Przyjmował przysięgę od nowo przyjętych mieszczan i dbał o to, aby nikt nie wyprowadził się z miasta uciekając po zmroku. Pod koniec swojej kadencji każdy burmistrz składał sprawozdanie ze swojego urzędowania. Drugim ważnym organem władzy publicznej w mieście był urząd wójtowski, w skład którego wchodził wójt i 6 ławników. Wójt, podobnie jak burmistrz, wybierany był na okres 1 roku. Do obowiązków tegoż urzędu należało: zapisywanie spraw majątkowych do ksiąg wieczystych, przyjmowanie skarg i rozwiązywanie sporów, prowadzenie rozpraw sądowych i wyznaczanie kar, np. : „wygnanie z miasta, wypalanie znaku na licu lub czole, ucięcie ucha lub ręki” a także powieszenie połączone niekiedy z poćwiartowaniem ciała po zgonie! Za zabójstwo karano ścięciem głowy katowskim mieczem.

Każdego nowo wybranego burmistrza i wójta zatwierdzali właściciele miasta.

Z tego okresu znane są następujące nazwiska burmistrzów: 1650 r. - Jan Baran, 1764 r. - Andrzej Szwant, 1768 r. - Marcin Świerszcz, 1790 r. - Krzysztof Milka, 1815-1840 – Piątkowski. 29 września 1840 r. wybrano burmistrza Obornik Ventzke, który sprawował władzę we Wronkach przez 5 lat. Następnie z polecenia rządu pruskiego stanowisko objął komisaryczny burmistrz, były podporucznik Hayer z Poznania. Kolejne wybory odbyły się 24 września 1846r., w wyniku których radni powołali na okres 12 lat urzędnika sądowego Velmana z Międzychodu, jednakże w dziesiątym roku urzędowania został zawieszony.

W tym okresie władze pełniły rządy w nowym gmachu ratusza, wybudowanym przed 1745 rokiem, jednak jego lokalizacja nie jest znana. W drugiej połowie wieku XIX i na początku XX, siedzibą władz miejskich był nieistniejący już, prosty budynek przy ul. Poznańskiej 41 (dziś teren przy sklepie Sezam). W pomieszczeniach omawianego budynku w latach 1858-1908 funkcję burmistrza Wronek przez 50 lat sprawował Niemiec Theodor Albrecht Ottersohn z Rogoźna. To właśnie on miał osobiście zaprojektować budynek i rozpocząć budowę nowego, współczesnego nam, ratusza.

W 1874 r. powstał przy magistracie Urząd Stanu Cywilnego, który zajmował się ewidencjonowaniem urodzin, zgonów i związków małżeńskich wszystkich gmin wyznaniowych. Urząd ten sprawowali burmistrzowie. Na Przełomie XIX i XX wieku rada miejska składała się z 12 radnych.

Ostatnim burmistrzem okresu porozbiorowego był Paweł Hernig, który pełnił ten urząd przez 11 lat. (1908-1918). W latach 1919 – 1929 władał Cyryl Sroczyński, dalej 1929 – 1939 Stanisław Ratajczak. W okresie okupacji - kościelny zboru ewangelickiego Emil Belau. Pierwszym burmistrzem powojennym był Stanisław Cichy.

Budowę dzisiejszego ratusza ukończono w 1910r. „Jak Donosił Dziennik Poznański z października tego roku << ratusz we Wronkach oddany został oficyalnie do użytku. Odpowiedni akt uroczysty odbył się z udziałem prezesa rejencyi Krahmera i landrata Born-Fallois>>”.

Od momentu wybudowania, biura urzędników magistratu zajmowały tylko parter, a piętro przeznaczone było na mieszkanie dla rodziny burmistrza.

Współczesny ratusz usytuowany jest na pd.-wsch. od Rynku, elewacją frontową skierowany na południe. Zbudowany z cegły, wzniesiony na rzucie prostokąta, „częściowo podpiwniczony, 2-kondygnacyjny z dodatkową kondygnacją użytkowanego poddasza. Przykrywa go czterospadowy dach mansardowy urozmaicony licznymi wystawkami różnej szerokości. Nad całością dominuje nadbudowana ponad kalenicą kwadratowa wieżyczka zegarowa, zwieńczona neobarokowym hełmem” z iglicą, na której umocowana jest chorągiewka z datą „1910”. Nad wejściem umieszczono herb miasta i napis „AD 1910” . W latach 1997-98 przeprowadzono gruntowny remont, w wyniku którego budynek został całkowicie zmodernizowany. (Powierzchnia użytkowa ratusza wynosi 528,46 m² a kubatura ok. 3.300 m³).

Daria Wajdeman-Waszyńska

Bibliografia:

1. J. Rosada, Zapomniany Burmistrz w: "Goniec Ziemi Wronieckiej", III.2002r.
2. Karta ewidencyjna zabytków Architektury i Budownictwa, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, nr inwentarzowy 5900/K.
3. Wielkopolskie ratusze, wyd. WBPiCAK, Poznań 2005r.
4. Cz. Grot, Wronki. Z dziejów miasta, wyd. UMiG i TMZW, Wronki 1987r.
5. Dokumenty muzealne.

Powyższy tekst, przed opublikowaniem w portalu Wronki.pl ukazał się drukiem w miesięczniku "Goniec Ziemi Wronieckiej" - nr 2(123)/2010.